فنونی که مترجمان حرفه‌ای در ترجمه انگلیسی به فارسی به کار می‌برند

ترجمه از انگلیسی به فارسی فرآیندی است که در ظاهر به جابجایی واژه‌ها شباهت دارد، اما در واقع یکی از ظریف‌ترین هنرهای زبانی و فکری به‌شمار می‌رود. در این مسیر، مترجم نه‌تنها با دو زبان متفاوت بلکه با دو ساختار فکری، دو زمینه‌ی فرهنگی و دو منطق ارتباطی مواجه است. ترجمه‌ی واقعی چالشی میان کلمات نیست، بلکه نبردی میان درک، خلاقیت و انتقال درست معناست. مترجم باید نویسنده‌ای دوباره باشد؛ کسی که همان مفاهیم، احساسات و آهنگ متن مبدأ را در قالب زبان خود بازگو می‌کند تا خواننده احساس کند که اثر، مستقیماً به فارسی نوشته شده است.

اما برای رسیدن به چنین تسلطی، استفاده از فنون علمی و عملی ترجمه ضرورتی انکارناپذیر است. تفاوت ساختاری زبان انگلیسی و فارسی — از ترتیب اجزای جمله گرفته تا بافت فرهنگی و کاربرد واژگان — باعث می‌شود که ترجمه‌ی مستقیم تقریباً همیشه نارس، سنگین و ناهماهنگ باشد. مترجم حرفه‌ای باید در هر نوع متن (چه علمی، فنی، ادبی یا فرهنگی) بتواند ساختار را در ذهن خود بازآفرینی کند، ضمن آنکه وفاداری به مفاهیم اصلی را از دست ندهد.

معرفی فنون ترجمه مستقیم

فنون مستقیم زمانی مورد استفاده قرار می گیرند که عناصر ساختاری و مفهومی زبان مبداء به زبان مقصد منتقل می شوند. فنون مستقیم عبارتند از:

1. قرض گیری

قرض گرفتن به معنای گرفتن مستقیم کلمات از زبانی به زبان دیگر است، بدون آنکه آنها را به زبان دیگر معنی کند؛ بعنوان مثال، واژه "نرم افزار" در زمینه فناوری و واژه "وحشت" در زمینه فرهنگ. زبان انگلیسی نیز بسیاری از کلمات را از زبان دیگر قرض می گیرد؛ بعنوان مثال abbotoire, café, passe, resume از زبان فرانسه،hamburger , kindergarten از زبان آلمانی و banana, musk , sugar از زبان سانسکریت.
لغات قرض گرفته شده معمولا بصورت کج (italic ) نوشته می شوند. بدین معنی که این کلمات را عینا وارد زبان مقصد می کنیم بدون اینکه معادل آنها را به زبان مقصد بنویسیم.

2. عاریه گیری یا گرته برداری

عاریه گیری و یا ترجمه وام گیری خود عبارت قرض گرفته شده از زبان دیگر است که بصورت تحت اللفظی و کلمه به کلمه نوشته شده است. این واژگان اغلب در زمینه های تخصصی یا بین المللی دیده می شوند مثل quality assurance (اطمینان از کیفیت) (aseguramiento de calidad , assurance qualité برگرفته از زبان انگلیسی). نمونه هایی که جذب زبان انگلیسی شده اند عبارتند از: standpoint , beer garden (نقطه نظر) از کلمات آلمانی Standpunkt و Biergarten؛ breakfast (صبحانه) از واژه dejeuner فرانسه (که امروزه در اروپا به معنای ناهار می باشد، اما در زبان کبک همان معنای صبحانه حفظ شده است). بسیاری از کلمات به عاریه گرفته شده تا حد زیادی مورد قبول زبان مقصد می باشند (مثل standpoint , beer garden, breakfast و کلمات اسپانیایی peso mosca, Casa Blanca). معنای سایر کلمات گرته برداری برای مردم عادی گنگ و مبهم هستند، بویژه اگر در زمینه علوم یا حقوق باشند. Solución de compromiso یک اصطلاح حقوقی اسپانیایی برگرفته از واژه انگلیسی compromise solution (راه حل مصالحت آمیز) می باشد. اگرچه وکلای اسپانیایی معنی آن را درک می کنند، اما افراد عادی معنی آن را درک نمی کنند. یک گرته برداری ناموفق می تواند کاملا غیرطبیعی بوده و منجر به شوخی ناخوشایند شود، که گاهی اوقات عدم تسلط مترجم در زبان مقصد را نشان می دهد.

3. ترجمه تحت اللفظی

ترجمه کلمه به کلمه در برخی از زبانها بکار می رود که به ساختار جمله بستگی دارد. بعنوان مثال، عبارت El equipo está trabajando para terminar el informe در زبان انگلیسی اینگونه معنی می شود: The team is working to finish the report. (ترجمه فارسی: تیم دارد کار می کند تا تمام کند گزارش را) اینگونه بازگردانی متن گاهی اوقات کارایی دارد ولی بعضی اوقات معنادار نمی باشد. بعنوان مثال، با استفاده از این روش نمی توان عبارت بالا را به زبان فرانسه و یا آلمانی بازنویسی کرد زیرا که ساختار جمله بندی این دو زبان کاملا متفاوت از زبان اسپانیایی می باشد؛ و همچنین، عبارت انگلیسی فوق را نیز نمی توان اینگونه به فارسی نوشت زیرا که ساختارهای متفاوتی دارند. علاوه بر این، ترجمه تحت اللفظی یک جمله در بین زبانها به معنای انجام این روش در همه جملات نیست. El equipo experimentado está trabajando para terminar el informe به انگلیسی می شود: The experienced team is working to finish the report. (تیم باتجربه کار می کند تا تمام کند گزارش را). ( در اینجا “team” و “experiences” برعکس هم هستند). به زبان ساده تر، در این روش کلمات و عبارات از لحاظ ساختاری در کنار هم قرار می گیرند.

فنون ترجمه غیر مستقیم

فنون غیر مستقیم زمانی مورد استفاده قرار می گیرند که عناصر ساختاری و مفهومی زبان مبدا را نتوان مستقیما به زبان مقصد برگرداند، البته بدون اینکه معنای جمله و یا ساختار دستوری آن در زبان مقصد تغییر کند. تکنیک های غیر مستقیم بازنویسی متن عبارتند از:

1. تغییر صورت و یا تقدم و تاخر (transposition)

فرایندی است که ساختارهای زبانی هنگام تغییر به زبان دیگر ترتیب خود را از دست می دهند (blue ball به فارسی توپ آبی می شود). در واقع، این بخشی از تغییر گروه کلمه است. معمولا ساختارهای دستوری در زبانهای مختلف یکسان نیستند. He likes swimming در زبان فارسی می شود: "او شنا کردن را دوست دارد". تقدم و تاخر معمولا بخاطر تقدم فعل بر فاعل جمله بین زبان انگلیسی و فارسی بکار می رود: در زبان انگلیسی معمولا فعل در اوایل جمله بکار می رود اما در زبان فارسی در آخر جمله استفاده می شود. این امر ملتزم این است که مترجم از تغییر طبقه بندی کلمه در زبان مقصد مطلع باشد بدون اینکه معنی متون را در زبان مبدا تغییر دهد. بعنوان مثال، hand knitted (noun + participle) در زبان فارسی می شود (دست بافت (اسم + اسم) ).

2. تغییر بیان (modulation)

تغییر بیان و یا همان تلفیق استفاده از عبارتی است که برای انتقال یک نظریه در زبان های مبدا و مقصد متفاوت است. I leave it to you. بصورت تحت اللفظی یعنی اینکه "آنرا برای تو گذاشتم" اما بهتر است بصورت " می توانی آنرا داشته باشی" نوشته شود. معنای جمله و دیدگاه زبان مبدا تغییر پیدا می کند. با استفاده از روش تلفیق، مترجم دیدگاه پیام را بدون تغییر معنای جمله عوض کرده و باعث سردرگمی خواننده زبان مقصد می شود. روش فوق اغلب در زبان مشابه بکار می رود. عبارات (It is easy to understand) و (It is not complicated to understand) مثالهایی از تلفیق هستند. اگرچه هر دوی آنها معنای مشابهی را انتقال می دهند، it is easy to understand براحتی معنای "سهولت" را انتقال می دهد، در حالیکه it is not complicated to understand دلالت بر فرضیه قبلی دشواری دارد که با بیان این عبارت آنرا انکار می کنیم. این نوعی تغییر دیدگاه پیام است که باعث می شود خواننده بگوید: " آره، این دقیقا چیزی است که ما در زبان خودمان می گوییم."

3. معادل سازی (reformulation )

در اینجا، مترجم باید عبارت را بصورت کاملا متفاوت بیان کند، بعنوان مثال، هنگام معادل سازی اصطلاحات و یا تبلیغ شعارها در زبان مقصد. این فرایند کاملا خلاقانه است، اما همیشه کار آسانی نیست.

4. انطباق (adaptation)

انطباق زمانی اتفاق می افتد که عبارتی در فرهنگ یک زبان به روشی کاملا متفاوت بیان شود و با فرهنگ زبان دیگر تناسب داشته باشد. این امر تغییر در محیط فرهنگی می باشد. آیا کلمه pincho ( در منوی غذایی رستوران اسپانیایی) باید در انگلیسی "کباب" نوشته شود؟ روش فوق تغییر مرجع فرهنگی را زمانی شامل می شود که فرهنگ مبدا در فرهنگ مقصد وجود نداشته باشد.

5. جبران (compensation)

طور کلی، زمانی می توان جبران را بکار برد که کلمه یا عبارتی را نتوان معادل سازی کرد، اما مفهوم آن را جای دیگری از متن مطرح کرد. پیتر فاست جبران را اینگونه تعریف می کند: "خوب جلوه دادن بخشی از متن که نتوان آنرا به زبان دیگر برگرداند."

لوئیس هایوود از دانشگاه کمبریج اینگونه بیان می کند: " بایستی بخاطر داشته باشیم که ترجمه انتقال بین دو زبان نیست بلکه انتقال بین دو فرهنگ می باشد." تقدم و تاخر فرهنگی در همه نوع بازنویسی متن بعنوان انطباق متنی فراتر از ترجمه تحت اللفظی موجود است و مواردی را تغییر می دهد که در فرهنگ زبان مبدا ریشه دارند. مترجم در استفاده از ویژگی های خاص حق انتخاب دارد. در نتیجه، ترجمه موفق به تصورات فرهنگی مترجم در حیطه زبانی وی بستگی دارد.