خدمات ترجمه به زبان کودک

اهمیت ترجمه آثار کودک و نوجوان

کودکان و نوجوانان برای آشنایی با فرهنگ، تاریخ، جغرافیا و دیگر دانش‌ها نیاز به مطالعه کتاب‌هایی درباره سایر کشورها دارند. از آنجایی که بیشتر آن‌ها توانایی یا سواد خواندن کتاب‌ها به زبان اصلی را ندارند، ترجمه این آثار ضروری است. ترجمه کتاب‌های مناسب کودکان، با معرفی ارزش‌ها و سنت‌های ملل مختلف، به آشنایی آن‌ها با فرهنگ‌های گوناگون کمک می‌کند.

بسیاری از کتاب‌های کودک و نوجوان در سراسر جهان به زبان‌های مختلف ترجمه شده‌اند. این ترجمه‌ها، انتقال‌دهنده فرهنگ میان نسل جوان هستند و کودکان را از سنین پایین با شیوه‌های زندگی، آداب و رسوم مردم سایر کشورها آشنا می‌کنند. ارزش اصلی کتاب‌های کودکان در لذت و تازگی ناب آن‌هاست. مخاطبان این کتاب‌ها تنها کودکان و نوجوانان نیستند، بلکه بسیاری از بزرگسالان نیز ممکن است به آن‌ها علاقه‌مند شوند.

ویژگی‌های ترجمه ادبیات کودک و نوجوان

آثار متعددی در حوزه ادبیات کودک و نوجوان به فارسی ترجمه شده‌اند. اگرچه این ترجمه‌ها از گذشته وجود داشته‌اند، اما امروزه حساسیت و دقت بیشتری در این زمینه به کار می‌رود. با توجه به نوپا بودن این حوزه، نیازمند توجه و سرمایه‌گذاری فراوان است.

برای دستیابی به نتایج مطلوب در ترجمه ادبیات کودک و نوجوان به زبان فارسی، باید نکات ظریف و حساسی را در نظر گرفت تا اثربخشی مورد نظر بر کودکان و نوجوانان حاصل شود. ترجمه ادبیات کودکان کاری بسیار دشوار است. در تمام فرآیند ترجمه، باید “کودک درون” مترجم فعال و شاد باشد تا متنی سرشار از مفهوم و انرژی به دست مخاطب برسد. این نوع ترجمه ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم:

• اقتباس بافت فرهنگی

• دستکاری ایدئولوژیک

• دوخوانندگی (مخاطب هم کودکان و هم بزرگسالان هستند)

• ویژگی‌های متن گفتاری

• رابطه بین متن و تصویر

اقتباس بافت فرهنگی

بسیاری از پژوهش‌های مرتبط با پدیده‌های فرهنگی در ترجمه ادبیات کودکان نشان می‌دهند که بازتولید پدیده‌های فرهنگی بدون اقتباس فرهنگی، درک متن را برای کودک دشوار می‌سازد. بنابراین، مطالعات مربوط به عناصر فرهنگی، لزوم اقتباس فرهنگی را در ترجمه برای کودکان آشکار می‌کنند. کلینگبرگ (1986) این اصطلاح را برای اشاره به تغییراتی به کار می‌برد که با هدف انطباق متن با معیارهای خوانندگان اعمال می‌شود؛ تغییراتی در ارجاعات ادبی، استفاده از زبان‌های بیگانه، پیشینه‌های تاریخی، گیاهان و جانوران، اسامی خاص، وزن‌ها و مقیاس‌ها، و سایر پدیده‌های فرهنگی. کلینگبرگ (1986: 11) استدلال می‌کند که ادبیات کودکان معمولاً “با توجه ویژه به منافع، نیازها، واکنش‌ها، دانش، توانایی خواندن و… خوانندگان مورد نظر تولید می‌شود.” از آنجا که زمینه‌های فرهنگی خوانندگان متون مبدأ و مقصد متفاوت است، اگر مترجم متن کودک، متن را با معیارهای خوانندگان مقصد انطباق ندهد، درک متن دشوار شده یا لذت خواندن آن کاهش می‌یابد. از سوی دیگر، کلینگبرگ تأکید می‌کند که یکی از اهداف تربیتی ادبیات ترجمه‌ای کودکان، تقویت آگاهی و نگرش بین‌المللی خوانندگان جوان است. اگر مترجمان همه عناصر فرهنگی را تغییر دهند، چنین هدفی محقق نخواهد شد.

اقتباس و بومی‌سازی به خودی خود عملی منفی یا مثبت نیست؛ انتخاب راهبرد (یا راهبردهای) ترجمه به کل فرآیند ترجمه وابسته است: به عنوان مثال، اینکه آیا خوانش‌پذیری اهمیت بیشتری دارد یا حال و هوای تاریخی یا خارجی، که همه این‌ها به مورد ترجمه، بافت ترجمه و برداشت مترجم از کودکان بستگی دارد.

دستکاری ایدئولوژیک (پالایش)

دستکاری ایدئولوژیک، که کلینگبرگ (1986، 12) آن را «پالایش» می‌نامد، به معنای تغییر متن برای انطباق آن با ارزش‌های بزرگسالان (مانند والدین، معلمان و…) است. این نوع دستکاری‌ها، شکلی از سانسور محسوب می‌شوند. به عنوان مثال، پایان‌های ناخوشایند ممکن است به پایان‌های خوش تبدیل شوند. در ترجمه کتاب‌های تصویری اسکاندیناویایی به زبان آمریکایی، تصاویری که در آن‌ها دختربچه‌ها پوشش نامناسب داشتند، تغییر کرده است.

یک نمونه کلامی از این دستکاری در رمان “دنیای سوفی” اثر یوستین گردر رخ داده است. شخصیت اصلی، سوفی، قصد دارد فیلسوفی میانسال به نام آلبرتو ناکس را ساعت چهار صبح در کلیسا ملاقات کند. از آنجا که این زمان ملاقات غیرمعمول است، سوفی مجبور می‌شود به خانواده‌اش دروغ بگوید. در ادامه مشخص می‌شود که زمان ملاقات عمداً انتخاب شده تا آغاز قرون وسطی را نشان دهد و طولانی بودن حضور آن‌ها در کلیسا نیز نمادی از گستردگی این دوره تاریخی است (هر ساعت حضور معادل یک قرن). اما در ترجمه آمریکایی، زمان ملاقات به هشت صبح تغییر یافته است. این دستکاری نه تنها جنبه آموزنده و اخلاقی اثر را از بین می‌برد، بلکه متن را نیز غیرمنطقی می‌سازد (بر اساس جانسن، 2000).

در برخی بافت‌های سیاسی، متون ترجمه‌شده تحت نظارت دولت مورد دستکاری ایدئولوژیک قرار می‌گیرند. کلمات رکیک و زبان محاوره‌ای نیز از جمله عناصری هستند که اغلب به دلایل مشابه دستکاری می‌شوند. ممکن است متن برای فهم آسان‌تر ساده‌سازی شود یا سبک آن برای غنی‌سازی دایره واژگان خوانندگان خردسال تغییر کند. یکدست‌سازی سبک به دلایل دیگری نیز صورت می‌گیرد؛ مانند سبک عامیانه و گاه بی‌ادبانه. به عنوان مثال، لحن شخصیت هاگرید در مجموعه داستان‌های هری پاتر در ترجمه به کاستیلیایی به شدت سانسور شده است، زیرا برای خوانندگان “بدآموزی” دارد (لورنزو، 2008: 344).

دوخوانندگی

مخاطبان ادبیات کودکان صرفاً کودکان نیستند. ویراستاران، مترجمان، معلمان، کتابداران و والدین نیز ادبیات کودکان را مطالعه می‌کنند و اغلب این افراد کتاب‌ها را تألیف، تهیه و در اختیار خوانندگان کودک قرار می‌دهند. به همین دلیل، در ترجمه کتاب‌های کودکان، علاوه بر ارزش‌ها و سلایق کودکان، به ارزش‌ها و سلایق بزرگسالان نیز توجه می‌شود. جنبه دوگانگی مخاطب در ادبیات کودکان فقط به خوانندگان واقعی محدود نمی‌شود، بلکه بازتابی در متن نیز دارد. آثاری چون “آلیس در سرزمین عجایب”، “وینی د پو” و “پینوکیو” توسط صاحب‌نظران به دلیل جنبه‌های پیچیده دوگانگی مخاطب مورد بررسی قرار گرفته‌اند. این ویژگی در متون مذکور، بازتولید آن در ترجمه را دشوار می‌سازد. بنابراین، برخی متخصصان معتقدند که مترجم باید مخاطب دقیق متن مقصد را مشخص کند. برخلاف نمونه‌های ذکر شده، بزرگسالان همیشه مخاطب صریح ادبیات کودک نیستند. با این حال، صرف اینکه واسطه‌های اصلی ادبیات کودکان بزرگسالان هستند، می‌توان نتیجه گرفت که دوگانگی مخاطب همواره در ادبیات کودکان نقش دارد. گرچه دوگانگی کودک-بزرگسال احتمالاً تنها ویژگی منحصربه‌فرد ادبیات کودکان است، باید توجه داشت که این رابطه شباهت زیادی با موارد دیگر دوگانگی دارد. به عنوان مثال، خوانندگان تک‌زبانه و دوزبانه برداشت یکسانی از متون دوزبانه و چندزبانه نوشته شده برای بزرگسالان ندارند.

ویژگی‌های متن گفتاری

ادبیات کودکان اغلب با هدف خوانده شدن برای کودکان نوشته می‌شود. بنابراین، موسیقی، وزن، قافیه، واژه‌های بی‌معنی و بازی با کلمات، ویژگی‌های مشترک داستان‌های کودکان هستند. این ویژگی‌ها گاه مترجم را مجبور می‌کند بین موسیقی و محتوا یکی را انتخاب کند. همچنین، مترجم ناگزیر است بین الگوهای آشنا و بیگانه قافیه و ترانه کودکان در زبان مقصد، دست به انتخاب بزند.

متن و تصویر

حضور همزمان رمزگان کلامی و تصویری در ادبیات کودکان، به ویژه در کتاب‌های خردسالان، رایج است. رمزگان کلامی و تصویری روابط چندگانه‌ای با یکدیگر دارند. این دو ممکن است، به مثابه ابزارهای موازی که داستانی یکسان را روایت می‌کنند، یکدیگر را تقویت کنند، یا در تضاد باشند؛ یعنی تصاویر، داستانی دیگر یا همان داستان را از زاویه‌ای متفاوت روایت کنند. ترجمه ممکن است شیوه‌های ارتباط رمزگان کلامی و تصویری را تغییر دهد. اُسولیوان (2006) نمونه‌هایی را ذکر می‌کند که چگونه تفسیرپذیری متون و تصاویر در ترجمه به مراتب کمتر می‌شود، زیرا مترجمان اطلاعاتی را از تصاویر به رمزگان کلامی منتقل کرده و بدین ترتیب شکاف‌های متون را پر می‌کنند. در نتیجه، تصاویر به جای ایجاد روابط متقابل و پیچیده با متن، ممکن است صرفاً کارکرد توضیحی داشته باشند.

وجه اشتراک ترجمه‌ها و تصاویر این است که گاه آنچه را در متن مبدأ تفسیرپذیر یا مبهم است، روشن می‌کنند. این کار ممکن است برای مترجمان دشوار باشد و اگر مترجم نداند که متن با چه تصاویری منتشر خواهد شد، یا ترجمه با تصاویری از ترجمه دیگری منتشر شود، ناهماهنگی ایجاد می‌شود. یکی از مثال‌های جالب در این زمینه، ترجمه سوئدی “آلیس در سرزمین عجایب” است که در آن نام “Father William” به “Pappa Kantarell” (پدر قارچ) تغییر می‌یابد. در نتیجه، در تصاویری که برای این ترجمه طراحی شده است، تصویرگر به جای شخصیت ویلیام، تصویر قارچ (Kantarell که در سوئدی نوعی قارچ است) را جایگزین می‌کند. هنگامی که این تصاویر جدید همراه با ترجمه موجود اثر به فنلاندی دوباره منتشر شدند، دیگر با رمزگان کلامی همخوانی نداشتند (ایتینن، 2000: 147-142).

احتمالاً یکی از دلایل انتشار گاه‌به‌گاه متون ترجمه‌ای کودکان همراه با تصاویر جدید، به‌روزرسانی بیشتر متن است. این کار ممکن است برای بومی‌سازی فرهنگی متن نیز انجام شود تا متن شبیه متون غیرترجمه‌ای گردد. تغییر تصاویر ممکن است روشی برای تغییر محتوای کتاب نیز باشد؛ پایان‌های ناخوشایند به پایان‌هایی بسیار خوشایندتر تبدیل می‌شوند. به عنوان مثال، سوختن سرباز کوچولوی سربی در شومینه، در تصاویری با رنگ‌های شاد و روشن نشان داده می‌شود، در حالی که قلبی صورتی دور سرباز کوچولو را گرفته و رقاص کوچولو نیز همراه او می‌سوزد (الوستد، 2008ب). اگرچه در ادبیات کودکان متن و تصاویر رابطه‌ای خاص دارند، رمزگان کلامی و تصویری در بسیاری از متون (ترجمه‌ای) دیگر مانند بروشورهای جهانگردان، کتابچه‌های راهنما، تبلیغات و گاه ادبیات داستانی بزرگسالان نیز حضور همزمان دارند.

نکات پایانی

مترجم کتاب کودک، علاوه بر تخصص لازم در ترجمه، باید با فضای کودکانه آشنا باشد. باید از دید یک کودک به کتاب نگاه کند و از کلمات پیچیده در ترجمه پرهیز نماید. در واقع، باید دایره واژگان خود را محدود کرده و از زبان یک کودک پنج ساله شروع به نوشتن کند. فردی که در ترجمه آثار بزرگسالان تبحر دارد، لزوماً مترجم خوبی برای آثار کودک نیست.

نه تنها مترجم آثار کودکان، بلکه مترجم آثار بزرگسالان نیز باید به دو اصل امانت‌داری و روانی ترجمه پایبند باشد. اما در ترجمه کتاب‌های کودک، اصل روان بودن ترجمه اهمیت بیشتری دارد. زیرا کودکان به دلیل سن پایین، نمی‌توانند به دنبال هدف خاصی در کتاب باشند. کودکان کم‌حوصله هستند، به همین دلیل ترجمه کتاب برای آن‌ها باید سلیس و روان باشد تا بتوان آن‌ها را از سرگرمی‌های ناسالم دور کرد. از این رو، می‌توان گفت کار مترجم در انتخاب و ترجمه کتاب برای مخاطب کودک، دشوارتر از ترجمه کتاب برای بزرگسالان است.

انتخاب کتاب کودک مسئله‌ای بسیار مهم است. کتابی که برای ترجمه انتخاب می‌شود باید با فرهنگ و آداب و رسوم کشور مقصد همخوانی داشته باشد، چرا که شاید انتخاب مناسب کتاب، حتی از خود ترجمه مهم‌تر باشد.

کتاب کودکی که ترجمه می‌شود باید جنبه آموزشی داشته باشد و حس هیجان و کنجکاوی را در کشف مسائل جذاب کودکانه در او ایجاد کند و با هدف فرهنگ‌سازی مثبت، متناسب با فرهنگ و اعتقادات کشور مقصد منتشر شود.