جنسیت در کلمات: موانع و راهکارهای ترجمه

فراتر از کلمات: درک جنسیتی در ترجمه متون

ترجمه، فرآیندی پیچیده و چندوجهی است که فراتر از جایگزینی کلمات در یک زبان با معادل‌هایشان در زبانی دیگر عمل می‌کند. یکی از چالش‌های اساسی و اغلب نادیده گرفته شده در این حوزه، مسائل مربوط به جنسیت است. این چالش‌ها می‌توانند از تفاوت‌های دستوری در زبان‌ها، تفکیک‌های معنایی و بیولوژیکی، تا تأثیرات فرهنگی و اجتماعی بر مفاهیم جنسیتی متغیر باشند. در این متن، به بررسی سه حوزه اصلی جنسیت در ترجمه خواهیم پرداخت: جنسیت دستوری (Grammatical Gender)، جنسیت معنایی (Semantic Gender) و جنسیت اجتماعی (Social Gender). درک این تمایزها و تأثیر آن‌ها بر فرآیند ترجمه، برای انتقال دقیق معنا و جلوگیری از سوءتفاهم یا توهین به مخاطب، امری حیاتی است.

بخشی از شعر کودکانه زیر را در نظر بگیرید :

Mary had a little lamb its fleece was white as snow…it followed her to school one day, .which was against the rules

این تکه کوتاه از شعر انگلیسی به نظر ساده می آید. ولی وقتی به زبان یا فرهنگی دیگر ترجمه می شود، ممکن است به همین سادگی نباشد. برای مثال، بره دختر بود یا پسر؟ چه چیزی خلاف قانون بود؟ مدرسه رفتن بره یا دختر؟

با اینکه این نکته ها ممکن است به نظر بعضی ها احمقانه به نظر بیایند، ولی در دنیای ترجمه اصلا خنده دار نیستند. در حقیقت، مسائل جنسیتی سوالات بسیار زیادی را در طول ترجمه بوجود می آورند که صرفا چالش برانگیز نیستند و ترجمه بد و سوءتفاهم در این موارد می تواند معنی کل مطلب را تغییر دهد و یا به مخاطب توهین کننده باشد.

نگاهی به سه مساله اصلی جنسیتی در ترجمه

1. جنسیت دستور زبانی : این نوع جنسیت به جنسیت اسم ها اشاره دارد. در برخی زبان ها اسم ها جنسیت دارند و در بعضی نیز نه. دو مشکل اساسی هنگام ترجمه بین این دو سیستم زبانی پیش می آید.

• زبان مبدا ضمیر یا اسمی با جنسیتی خاص استفاده می کند، ولی زبان مقصد چنین چیزی ندارد. زمانی وجود دارد که استفاده جنسی "you" فقط دستور زبانی است، ولی مواردی هم هست که دختر یا پسر بودن "you" نسبت به متن مهم است. چون زبان انگلیسی برای این کلمه جنسیت خاصی قائل نیست، مترجم باید به این نکته دقت کند و برای خواننده ابهام باقی نگذارد.

• زبان مبدا تفکیک جنسیتی برای ضمایر و اسامی ندارد، ولی زبان مقصد دارد. این مورد زمانی مساله ساز می شود که در متن اولیه برای اسم یا ضمیری جنسیت قائل نشده است، ولی در زبان مقصد جنسیت آن کلمه مهم است و معنی را عوض می کند.

2. جنسیت معنایی : این نوع جنسیت به تفکیک جنسی اسامی مذکر و مونث بر اساس زیست شناسی اشاره دارد. با اینکه این نوع جنسیت، خود را توضیح می دهد، ولی باز مسائلی وجود دارند که اجتناب ناپذیر هستند. برای مثال، یک گربه اگر جنسیت آن مشخص باشد ممکن است با " he" یا " she" خطاب شود، در غیر این صورت با " it" خطاب می شود. این گزینه در بسیاری از زبان ها وجود ندارد. زمانی کار دشوارتر می شود که فرهنگ ها و زبان های مختلف سعی در حل مسائل جنسیتی در زبان دارند و با ضمایر جنسی ای مثل " zie, zim, zir, zis, and zieself" به جای " she/she, him/her, his/her, his/hers, himself/herself" سروکار دارند. تشخیص اسامی دارای جنسیت و یا خنثی برای مترجم بیگانه با زبان ها بسیار دشوار است.

3. جنسیت اجتماعی : این نوع جنسیت به جنسیت بیولوژیکی اشاره دارد که بر اساس کاربرد یک اسم و جامعه ای که در آن استفاده می شود، تعیین می شود. برای مثال، کلمه انگلیسی " secretary" به معنای منشی، زمانی به کمکی از طرف یک مرد اطلاق می شد، ولی امروزه دیگر چنین کاربردی ندارد. در سایر فرهنگ ها، کلمه " cook" یا " maid" تفکیک جنسیتی خاصی بر اساس آن جامعه دارند.

بسیاری از تفکیک جنسیت های اجتماعی ریشه های تاریخی و فرهنگی دارند و با اینکه کلیشه ای هستند، ولی مسائل مربوط به موضوع موجود در ترجمه، نمی تواند نادیده گرفته شود. موضوعات پیچیده، فرهنگ ها، محتوی و ایدولوژی پشت مسائل جنسیتی ، همگی کار ترجمه را سخت تر می کنند.

مثال‌های بیشتر:

• جنسیت دستوری:

• در زبان فارسی، بسیاری از اسامی و صفات جنسیتی ندارند، اما در زبان‌هایی مانند فرانسه یا اسپانیایی، تطابق جنسیتی اجباری است. به عنوان مثال، در فرانسه، صفت باید با اسم از نظر جنسیتی مطابقت داشته باشد. اگر مترجم در ترجمه از فارسی به این زبان‌ها دقت نکند، ممکن است از تطابق جنسیتی نادرست استفاده کند.

• مثال دیگر در زبان انگلیسی، استفاده از ضمیر “they” به صورت مفرد (singular they) است که اخیراً رایج شده تا از تعیین جنسیت فرد جلوگیری شود، اما همچنان برخی آن را نادرست می‌دانند. ترجمه این مورد به زبان‌هایی که جنسیت دستوری سفت و سختی دارند، چالش‌برانگیز است.

• جنسیت معنایی:

• در بسیاری از زبان‌ها، کلماتی که به مشاغل اشاره دارند، به طور سنتی با جنسیت مردانه همراه بوده‌اند (مانند “پزشک”، “مهندس”، “قاضی”). در ترجمه، اگر مترجم صرفاً به این معنای سنتی اکتفا کند، ممکن است تصویری کلیشه‌ای از این مشاغل ارائه دهد و حضور زنان در این عرصه‌ها را نادیده بگیرد.

• همچنین، برخی صفات یا قیدها ممکن است در زبان مبدأ بار معنایی جنسیتی داشته باشند که در زبان مقصد به صورت خنثی ترجمه شوند یا برعکس، بار معنایی جنسیتی ناخواسته‌ای پیدا کنند.

• جنسیت اجتماعی:

• در متونی که به صورت تاریخی نوشته شده‌اند، ممکن است زبان منعکس‌کننده نگرش‌های جنسیتی غالب در آن دوران باشد. مثلاً توصیف نقش زنان عمدتاً در خانه و مردان در اجتماع. ترجمه این متون بدون توجه به زمینه اجتماعی و فرهنگی مخاطب امروزی، می‌تواند باعث انتقال یا حتی تقویت کلیشه‌های جنسیتی شود.

• مثال شعر «Mary had a little lamb» که در متن اصلی آمده بود، نمونه‌ای ظریف از این است که چگونه حتی یک شعر ساده می‌تواند در بسترهای فرهنگی مختلف، برداشت‌های متفاوتی را برانگیزد، هرچند که مستقیماً به موضوع جنسیت نپردازد.

موانع ترجمه در مواجهه با چالش‌های جنسیتی

1. خصلت ذاتی زبان‌ها:

• جنسیت دستوری: همانطور که پیشتر اشاره شد، زبان‌هایی که جنسیت دستوری قوی دارند (مانند فرانسه، اسپانیایی، آلمانی)، مترجم را مجبور به انتخاب جنسیتی می‌کنند که ممکن است در متن مبدأ وجود نداشته باشد یا خنثی باشد. این امر می‌تواند منجر به تحمیل جنسیت ناخواسته یا انتخاب نادرست شود.

• عدم وجود معادل‌های خنثی: در برخی زبان‌ها، برای بسیاری از مشاغل، عناوین یا حتی ضمایر، معادل‌های خنثی وجود ندارد و صورت پیش‌فرض، مذکر است. این خود یک مانع بزرگ برای ترجمه منصفانه است.

2. کلیشه‌های جنسیتی ریشه‌دار در زبان و فرهنگ:

• زبان به مثابه بازتابنده فرهنگ: زبان غالباً نگرش‌ها و کلیشه‌های جنسیتی رایج در جامعه را منعکس می‌کند. کلماتی که برای زنان و مردان به کار می‌روند، صفاتی که به آن‌ها نسبت داده می‌شوند، و نقش‌هایی که در جملات به آن‌ها محول می‌شود، همگی می‌توانند حامل این کلیشه‌ها باشند. ترجمه این موارد بدون نقد، به معنای بازتولید آن‌هاست.

• مقاومت در برابر تغییر: حتی با رواج استفاده از عبارات خنثی یا جنسیتی فراگیر (gender-inclusive language)، هنوز مقاومت‌هایی در برابر پذیرش و استفاده از آن‌ها در برخی جوامع یا گروه‌ها وجود دارد.

3. ناآگاهی یا بی‌توجهی مترجم:

• عدم آموزش کافی: بسیاری از مترجمان آموزش رسمی در زمینه زبان‌شناسی جنسیتی و چالش‌های آن ندیده‌اند.

• اولویت دادن به روانی متن بر دقت جنسیتی: گاهی مترجمان به دلیل تلاش برای حفظ روانی و طبیعی بودن متن در زبان مقصد، از انتخاب‌هایی که ممکن است از نظر جنسیتی دقیق‌تر باشند، صرف نظر می‌کنند.

4. فقدان دستورالعمل‌های روشن:

• در پروژه‌های ترجمه بزرگ: اغلب در پروژه‌های ترجمه تیمی، دستورالعمل‌های روشنی در مورد نحوه برخورد با مسائل جنسیتی وجود ندارد، که منجر به عدم هماهنگی و ترجمه‌های ناهماهنگ می‌شود.

5. ماهیت متن مبدأ:

• متون قدیمی یا سنتی: ترجمه متونی که در دوره‌هایی نوشته شده‌اند که نگرش‌های جنسیتی بسیار متفاوتی حاکم بوده، چالش‌برانگیز است. تصمیم‌گیری در مورد اینکه آیا باید این نگرش‌ها را بازتاب داد، تعدیل کرد یا نقد نمود، دشوار است.

راهکارهای عملی برای غلبه بر موانع

1. توسعه واژگان و عبارات خنثی:

• شناسایی و پیشنهاد: فعالانه به دنبال واژگان و عباراتی باشیم که بار جنسیتی کمتری دارند یا خنثی هستند.

• خلق معادل‌های جدید: در صورت نبود معادل مناسب، در چارچوب زبان مقصد، به دنبال خلق یا پیشنهاد معادل‌های جنسیتی فراگیر بود. (مانند استفاده از “ایشان” به جای “او” در مواردی که نیاز به ابهام جنسیتی است، یا استفاده از عباراتی که هر دو جنسیت را در بر می‌گیرد).

2. ترجمه با رویکرد “جنسیت فراگیر” (Gender-Inclusive Translation):

• جایگزینی ضمایر: در زبان‌هایی که امکان دارد، از ضمایر خنثی یا جفت‌های جنسیتی استفاده شود.

• بازنویسی ساختار جمله: برای اجتناب از تعیین جنسیت، جملات را بازنویسی کنیم. مثلاً به جای “هر دانشجو باید کتابش را بیاورد”، بگوییم “هر دانشجو باید کتاب خود را بیاورد” یا “دانشجویان باید کتاب‌هایشان را بیاورند”.

• حذف یا تعدیل نشانه‌های جنسیتی: در مواردی که نشانه‌های جنسیتی در زبان مبدأ بار منفی یا کلیشه‌ای دارند و برای انتقال معنا ضروری نیستند، می‌توان آن‌ها را حذف یا تعدیل کرد.

3. تدوین دستورالعمل‌های ترجمه:

• استانداردسازی: شرکت‌ها و سازمان‌های ترجمه باید دستورالعمل‌های روشنی در مورد نحوه برخورد با مسائل جنسیتی در ترجمه تدوین کنند و مترجمان را ملزم به رعایت آن‌ها نمایند. این دستورالعمل‌ها باید شامل مثال‌های عملی باشند.

4. آموزش و توانمندسازی مترجمان:

• کارگاه‌های تخصصی: برگزاری کارگاه‌های آموزشی در زمینه زبان‌شناسی جنسیتی، ترجمه جنسیتی فراگیر، و نقد کلیشه‌های جنسیتی در زبان.

• مطالعه منابع: تشویق مترجمان به مطالعه مقالات، کتاب‌ها و راهنماهای مرتبط با این حوزه.

5. نقد و بازنگری متون ترجمه شده:

• ویراستاری حساس: ویراستاران نیز باید نسبت به مسائل جنسیتی حساس باشند و متن ترجمه شده را از این منظر بازبینی کنند.

• بازخورد از مخاطبان: دریافت بازخورد از مخاطبان در مورد نحوه بازنمایی جنسیتی در ترجمه‌ها می‌تواند به بهبود مستمر کمک کند.

6. تأکید بر نقش مترجم به عنوان عاملی فعال:

• مترجم صرفاً یک انتقال‌دهنده متن نیست، بلکه یک عامل فرهنگی است که می‌تواند با انتخاب‌های خود، نگرش‌ها و بازنمایی‌های جنسیتی را در زبان مقصد شکل دهد یا اصلاح کند. درک این مسئولیت، خود یک راهکار مهم است.

راهکارها و پیشنهادها برای ترجمه با رویکرد جنسیتی

1. آگاهی و حساسیت: اولین و مهم‌ترین گام، آگاهی مترجم از وجود این چالش‌ها و حساسیت نسبت به بازنمایی جنسیتی در متن است. مترجم باید بداند که انتخاب واژگان و ساختار جملات می‌تواند بر درک مخاطب از جنسیت تأثیر بگذارد.

2. استفاده از واژگان خنثی: در صورت امکان، استفاده از واژگان و عباراتی که بار جنسیتی ندارند، می‌تواند راهگشا باشد. برای مثال، به جای “آقایان و خانم‌ها”، می‌توان از “حضار” یا “شرکت‌کنندگان” استفاده کرد. در زبان انگلیسی، استفاده از “they” به عنوان ضمیر سوم شخص مفرد، یا استفاده از عبارت “chairperson” به جای “chairman/chairwoman”.

3. ترجمه خلاقانه و انتخاب‌های آگاهانه: در مواردی که واژگان خنثی وجود ندارد یا جنسیت دستوری اجباری است، مترجم باید با دقت بیشتری عمل کند. این ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• تکرار اسم: به جای استفاده از ضمایر جنسیتی، اسم را تکرار کند (البته با احتیاط تا متن روان بماند).

• بازنویسی جمله: ساختار جمله را به گونه‌ای تغییر دهد که نیاز به استفاده از ضمیر جنسیتی از بین برود.

• استفاده از جفت‌های جنسیتی: در زبان‌هایی که این امر رایج و طبیعی است، از هر دو صورت مذکر و مؤنث استفاده کند (مثلاً “کارگران و کارگران زن” یا “پزشکان و پزشکان زن”).

• ارجاع به مخاطب: در صورت امکان، از ضمایر “شما” یا عباراتی که مخاطب را در بر می‌گیرد، استفاده شود.

4. توجه به بافت و مخاطب: مترجم باید بافت فرهنگی و اجتماعی زبان مقصد و همچنین انتظارات مخاطبان را در نظر بگیرد. گاهی اوقات، یک ترجمه تحت‌اللفظی که جنسیت را نادیده می‌گیرد، ممکن است در زبان مقصد نامفهوم یا حتی توهین‌آمیز باشد.

5. آموزش و به‌روزرسانی: مترجمان باید همواره دانش خود را در زمینه زبان‌شناسی جنسیتی و تحولات آن به‌روز نگه دارند و در کارگاه‌ها و دوره‌های آموزشی مرتبط شرکت کنند.

6. استفاده از واژگان جایگزین: در زبان فارسی، می‌توان به جای استفاده از عناوین یا صفاتی که کلیشه‌های جنسیتی را تقویت می‌کنند، از معادل‌های مناسب‌تر استفاده کرد. مثلاً به جای “خانم دکتر”، اگر تنها کلمه “دکتر” کافیست، از همان استفاده کرد.