مشکلات عمده ی ترجمه عربی به فارسی چیست؟
شبکه مترجمین اشراق: درست مانند هر زمینهی دیگری، در صنعت ترجمه نیز چالشها و مشکلاتی وجود دارد که مترجمان و حتی گاهی مشتریان با برخی از آنها مواجه میشوند. در این مقاله قصد داریم به برخی از مشکلات در ترجمهی عربی به فارسی بپردازیم.
در دهه های اخیر به مطالعات و پژوهش های زبانی اهمیت ویژهای داده شد و این پژوهش ها تا به امروز ادامه و روز به روز افزایش می یابد و با پیشرفت علوم مختلف این نوع مطالعات نیز وارد مرحلهی جدیدی شد. از جمله مهمترین مسائل زبانی که در سال های اخیر مورد توجه قرار گرفته است، موضوع ترجمه است.
ترجمه و اهمیت آن
ترجمه به معنای انتقال و تفسیر مفاهیم متون از زبان مبدأ به زبان مقصد میباشد و این امر جز با درک صحیح معنای واژگان، محتوا و سبک نوشتاری امکان پذیر نیست. اهمیت ترجمه در نیاز به تعاملات بین ملت هاست که از ضروریترین فعالیتها، هم در دوران معاصر و هم در گذشتههای دور بوده است. با نگاهی به تاریخ گذشته در مییابیم که همواره جوامع با یکدیگر ارتباط داشتند و به ندرت میتوان جامعهای را بدون ارتباط با دیگر جوامع تصور کرد. نقش ترجمه نزدیک کردن جوامع به لحاظ فرهنگی به یکدیگر است و نزدیکی فرهنگی میتواند زیربنای روابط گستردهتر جوامع با یکدیگر باشد. همچنین نقش ترجمه در پیشرفت دانش بشری به حدی است که از نظر کارشناسان، رونق علم و دانش مرهون ترجمه تخصصی است که بستر مناسبی را برای آگاهی فعالیتهای علمی دیگر جوامع به وجود آورده است.
مشکلات ترجمه
برای موفقیت در ترجمه داشتن مهارت زبانی صرف کافی نیست. آشنایی با فنون ترجمه و دستیابی به مهارت های حرفه ای برای کسانی که به تازگی پا در عرصه صنعت ترجمه گذاشته اند، الزامی است. شناخت قواعد دستوری زبان، آشنایی با آداب اجتماعی و درک مفاهیم فرهنگی، توانایی انتقال احساسات در قالب کلمات و ... مهارتهایی هستند که به مرور مترجمین به آن دست می یابند. در این حرفه مشکلاتی نیز وجود دارد که کار ترجمه را به یک عمل سخت و چالش برانگیز تبدیل کرده است. برخی از متداولترین مشکلات و چالشهای پیش روی مترجمان عبارتند از:
معانی متعدد کلمات: یک کلمه ممکن است بسته به جایی که قرار گرفته است و چگونگی استفادهی آن در جمله، معانی متفاوتی داشته باشد. مانند کلمات هم آوا و یا کلماتی که املای یکسان ولی تلفظ متفاوتی دارند.
کلمات مرکب: از ترکیب دو یا چند کلمه با هم، کلمات مرکب تشکیل می شوند. اما معنای کلی کلمه مرکب ممکن است معنی کلمات جزء آن را منعکس ننماید و در بسیاری از موارد معنایی به طور کلی متفاوت داشته باشد.
اختلاف در ساختارهای زبانی: هر زبانی دارای ساختار مخصوص به خود است. ساختار هر زبان ارتباط مستقیم با جایگذاری فعل، فاعل، قید و … دارد. یکی از سختی های امر ترجمه درک و فهم این مسئله است.
تاریخچهی ترجمهی عربی به فارسی
رابطهی فرهنگ های باستان عربی و ایرانی به دوران پیش از اسلام برمی گردد. با این حال رابطهی این دو فرهنگ، پس از ورود اسلام به ایران و با وجود قرآن کریم که به زبان عربی بود، دچار تحول عظیمی شد و ضرورت ترجمهی عربی به فارسی به آشنایی مردم با دین تازۀ خود مربوط می شود. حجم بسیاری از مهم ترین آثار منثور قرون اولیۀ ادب فارسی را آثار ترجمه شده از زبان عربی تشکیل داده اند و بدیهی است که این آثار، تأثیرات غیر قابل انکاری در ادبیات فارسی به جای گذاشتهاند. بعدها در طول چند قرن آثاری در موضوعات دینی، نجوم، تاریخ، فلسفه و تصوف، جغرافی، ریاضی، پزشکی و تعبیرخواب از عربی به فارسی ترجمه شد. در دوران مدرن نیز علاقه متقابل ادبیات عرب و فارسی افزایش یافته است، سپس این علاقه با ظهور و پیشرفت هنر رمان در میان ایرانیان و اعراب به دو برابر افزایش یافت.
مشکلات ترجمهی عربی به فارسی
1-تداخل زبانی
تداخل زبانی یا به عبارتی، آمیختگی دو زبان از ویژگیهای متمایز ارتباط زبان فارسی با زبان عربی است. ورود اسلام به ایران، ارتباط عمیقی بین دو زبان فارسی و عربی را ایجاد نمود؛ ارتباطی که منجر به تأثیرگذاری بین آن دو، بهویژه از جنبه واژگانی شد؛ بدین معنا که واژگان دخیل یا وامواژههای بسیاری بین دو زبان مبادله شد که سهم وامواژههای عربی در فارسی به مراتب بیشتر و قابل توجه است. واژگان متعدّدی که علیرغم حفظ فرم واجی و نوشتاری، تعداد فراوانی از آنها در طول قرنها دچار تحوّل معنایی و کاربردی شدهاند، بهطوری که در برخی مواقع، فقط صورت نوشتاری یکسانی دارند و دو نشانهی زبانی کاملاً متفاوت محسوب میشوند. این مسئله در ترجمهی بین دو زبان مشکلاتی را برای مترجمان به وجود میآورد.
2-عدم تناسب فرهنگی
ترجمه، ارتباط تنگاتنگی با فرهنگ یک ملت دارد. هر متنی، زاییدهی موقعیت، عواطف و فرهنگی خاص است و واژگان بهکار رفته در متن نیز نشأت گرفته از اندیشه و فرهنگ مؤلف است. ترجمه مانند قایقرانی بین دو ساحل، یعنی معانی و مفاهیم دو زبان است که علاوه بر بازنویسی و ترجمهی متن، فرهنگ یک کشور به کشور دیگر را نیز انتقال میدهد. مترجم علاوه بر مهارت در زبان مبدا و زبان مقصد، باید از فرهنگ خود و فرهنگ زبانی که به آن ترجمه میکند نیز آگاه باشد. در هر زبانی مفاهیمی وجود دارد که به علت دارا بودن بار فرهنگی، ترجمه را با مشکلاتی مواجه می کند.
هنگام ترجمهی عربی به فارسی، مفاهیم گرفته شده از فرهنگ و ادب عربی، در فضا و موقعیت فرهنگی جدید، به مرور تغییر مییابند. مؤلّفههای فرهنگ ایرانی و عربی، علیرغم همجواری و سدهها همزیستی دو قوم، از هم متمایز است. از این رو، رویکرد و تفسیری که از جهان پیرامون در زبان و ادبیّات خود ارائه میدهند، نیز خاص و متفاوت است. به نظر میرسد شرایط اقلیمی، تاریخ، نظام عقیدتی و اجتماعی، مناسبتهای قدرت و غیره در شکلگیری این جهانبینی و شیوهی تفکّر دو قوم تأثیر داشته است. از این رو، زبان فارسی و عربی در پذیرش مفاهیم یکدیگر، منفعل عمل نکردهاند. بلکه در ترجمهی آن، متناسب با ذوق و قریحهی خود تغییراتی را اعمال کردهاند؛ به عبارت دیگر، یک فکر و اندیشهی عربی برای سازگاری در فضای فرهنگی جدید، کمکم در قالبها و نمادهای خاص ایرانی ظاهر شده است.
3-تجربی بودن ترجمهی عربی به فارسی
بیشتر مترجمین عربی، از زبان مادری فارسی برخوردارند و زبان عربی را به صورت آکادمیک آموختهاند و دارای مدرک دکتری در رشته زبان و ادبیات عرباند نه مطالعات ترجمه. به طور کلی میتوان گفت ترجمه از عربی به فارسی در ایران تجربی بوده و با تلاش برخی از استادان ترجمه این گرایش اخیراً گسترش یافته و برخی از استادان در این حوزه دست به تألیف زدند و باعث مطرح شدن ترجمهی عربی در کشور شدند. بیشتر تحقیقات و پژوهشهای آنان نیز در حوزهی زبان و ادبیات عرب بوده و در آن حوزه، تدریس میکنند. در مجموع میتوان گفت درصدی جزئی از جامعهی آماری در حوزهی ترجمه فعالیت داشتهاند و بیشتر با روشهای سنتی به ترجمه میپردازند؛ این در حالی است که خوشبختانه مطالعات مربوط به ترجمهی عربی در پنج سال اخیر در کشور گسترش یافته و این مسیر رو به پیشرفت است.
4-عدم وجود مکانیزم استاندارد برای ترجمهی اصطلاحات
از جمله مشکلاتی که زبانهای عربی و فارسی به طور یکسان درگیر آن هستند، عدم وجود مکانیزمی برای استاندارد سازی و ترجمهی اصطلاحات است. اصطلاحات مجموعه ای از کلمات هستند که معنی منحصر به فردی داشته و یک مفهوم، شی یا کمیت خاصی را توضیح میدهند. مهم ترین مشکل ترجمهی این عبارات این است که معنای این عبارات عجیب و غریب را نمی توان با تعاریف الفبایی کلمات موجود در آن پیش بینی کرد. رشد روز افزون علوم در تمام زمینهها و ظهور اصطلاحات جدید، دو زبان عربی و فارسی را با چالش ترجمهی اصطلاحات روبرو کرده است.
شبکهی مترجمین اشراق، با کادر حرفه ای و مجرب خود، ترجمه به 37 زبان زندهی دنیا از جمله زبان عربی را فراهم آورده است، تا محققین و دانشجویان عزیز با این مشکلات ترجمه دست و پنجه نرم نکرده و با خیال راحت به تحقیقات و تحصیل خود بپردازند.
